اثرات گردشگری بر توسعه روستایی

0

با توجه به ماهیت فعالیت گردشگری و ارتباط و تعامل تنگاتنگ آن با فعالیت‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، بالطبع اثرات آن می‌تواند بسیار متنوع و گسترده باشد و به‌ویژه بر محیط محلی و جوامع میزبان اثرات عمیقی برجای می‌گذارد. اثرات اجتماعی – فرهنگی گردشگری می‌تواند به‌صورت مثبت و یا منفی باشد. در نقاطی که گردشگری در حال رشد است، اثرات فرهنگی – اجتماعی مثبت و مهم گردشگری در جوامع بومی عبارت است از خودکفایی و تقویت اقتصاد محلی، احترام بیشتر به جامعه محلی و فرهنگ آن‌ها، سرمایه‌گذاری مجدد درآمد گردشگری در منابع فرهنگی، تقویت و تداوم سنت‌های فرهنگی، افزایش میزان درک و مدارا بین فرهنگ‌ها به‌ویژه از طریق اجرای موسیقی، عرضه صنایع و هنرهای محلی، نوع زندگی بومی، مسکن و سایر تجربیات زندگی روستایی و اثرات منفی گردشگری بر جوامع محلی می‌تواند شامل محرومیت از برخی مزایای رفاهی برای جامعه میزبان، فشار تقاضا برای منابع کمیاب مانند آب آشامیدنی، وابستگی بیش‌ازاندازه نواحی میزبان به گردشگری، رفتار نامناسب و عدم حساسیت فرهنگی گردشگران باشد. برنامه‌ریزی برای گردشگری پایدار یکی از موضوعات موردبحث میان محققان و مجریان امر گردشگری است.

به‌طورکلی هدف از برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری روستایی ایجاد توازن بین تقاضا و قابلیت‌های آن است تا این‌که موجب کاهش تنش شود و بدون این‌که منابع روستا رو به کاهش نهند از روستا نهایت استفاده شود. باید گفت که:‌

– همه مشاغل محلی گردشگری مستقیماً برای جوامع محلی سودمند نیستند، به‌ویژه زمانی که علاقه‌مندانی خارج از روستا در توسعه گردشگری فعالیت و رقابت می‌کنند.

– توقع بازدیدکنندگان نواحی روستایی کمتر از گردشگران مکان‌های شهری یا ساحلی نیست و بنابراین آن‌ها هم تقاضای انواع گوناگون جاذبه‌ها و امکانات باکیفیت مطلوب را دارند.

– گردشگری می‌تواند راه‌حل مؤثری برای اصلاح و تجدید حیات نواحی روستایی باشد.

– هریک از سیاست‌های گردشگری باید با سیاست‌های گسترده‌تر در این زمینه هماهنگ باشد.

– می‌توان از گردشگری به‌عنوان یک کارگشا یا توجیهی برای بهبود خدمات عمومی، زیربنایی و حمل‌ونقل در نواحی روستایی استفاده کرد؛ و از نظر منطقه‌ای مهم‌ترین شکل توسعه گردشگری، الگویی است که بر پایه همکاری ناحیه‌ای و بین منطقه‌ای استوار باشد.

گردشگری خانه‌های دوم نیز همانند دیگر الگوهای گردشگری روستایی می‌تواند اثرات متعددی بر نواحی روستایی داشته باشد. در برخی موارد این اثرات سودمند است. برای نمونه ممکن است مساکن قدیمی در روستاها بازسازی و یا تبدیل به مساکن جدید شوند که علاوه بر زیباسازی روستاها، برای مردم روستاها نیز زمینه اشتغال موقت و یا دائمی فراهم آورند. درآمد فروشگاه‌های محلی را بالا ببرند و تسهیلات دیگری فراهم کند. بااین‌حال گسترش خانه‌های دوم می‌تواند اثرات منفی بر نواحی روستایی داشته باشد. گسترش خانه‌های دوم می‌تواند با برهم زدن زیبایی بصری روستاها و تخریب پوشش گیاهی، به محیط روستاها آسیب برساند.

در گسترش خانه‌های دوم در نواحی روستایی به زیبایی و توازن آن‌ها توجه کمی شده است . البته اثرات اجتماعی مالکیت خانه‌های دوم باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد؛ به‌ویژه این‌که:

– گسترش خانه‌های دوم امکان ساخت مسکن برای مردم محلی را کاهش می‌دهد. این مورد در مناطقی که سیاست‌های برنامه‌ریزی ساخت مساکن جدید را محدود می‌کند، بیشتر مشاهده می‌شود.

– افزایش تقاضای خرید خانه‌های دوم در نواحی روستایی قیمت این خانه‌ها را به حدی بالا می‌برد که مردم محلی توان خرید مسکن را ندارند.

– جوانان به دلیل مشکلات سکونت در جوامع محلی، به شهرها مهاجرت می‌کنند و بدین ترتیب ساختار اجتماعی جوامع روستایی برهم می‌خورد؛ و هجوم ثروتمندان غیر روستایی به نواحی روستایی می‌تواند سبب خشم افراد محلی شود و فرهنگ آن‌ها را کمرنگ کند؛ اگرچه بسیاری از مطالعات نشان داده است که صاحبان خانه‌های دوم سعی می‌کنند خود را با جوامع محلی وقف دهند. بنابراین یکی از مسائلی که برنامه ریزان گردشگری روستایی با آن مواجه‌اند، برقراری توازن بین تقاضای ساکنان ثروتمند شهری برای خرید یا ساخت خانه‌های دوم در نواحی روستایی با نیازهای جوامع محلی در زمینه تأمین مسکن است.

چند نکته در توسعه پایدار گردشگری روستایی

توسعه پایدار گردشگری، توسعه‌ای است که در آن توازن و تعادل، حفظ ارزش‌ها و کیفیت اخلاقیات و اصول اقتصادی و نیز مزیت‌های اقتصادی همه به همراه هم دیده شده و کوشش می‌شود تا توسعه‌ای متعالی و متعادل و همه‌جانبه جایگزین توسعه صرفا اقتصادی گردد. در این دیدگاه توسعه گردشگری با استفاده از منابع موجود به‌گونه‌ای است که ضمن پاسخ دادن به نیازهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ضوابط قانونی جامعه و انتظارات گردشگران بتوان وحدت و یکپارچگی، هویت فرهنگی، سلامت محیط زیست، تعادل اقتصادی و رفاه مردم محلی را تأمین کرد. بنابراین توسعه گردشگری در نواحی روستایی از یک‌طرف می‌تواند نقش مهمی در متنوع سازی اقتصاد جوامع روستایی داشته و فراهم‌کننده بستر و زمینه‌ساز توسعه پایدار روستایی باشد و از طرف دیگر وسیله‌ای برای تحریک رشد اقتصاد ملی (از طریق غلبه بر انگاره‌های توسعه‌نیافتگی و بهبود استانداردهای زندگی مردم محلی) به‌حساب ‌آید.

به هرحال اگر گردشگری روستایی و مالکیت خانه‌های دوم به نحوی مناسب برنامه‌ریزی و مدیریت شود، می‌تواند خالق یا محرک یک فرآیند توسعه‌یافته برای حصول به پایداری توسعه در نواحی روستایی و نیز پایداری جوامع محلی در کلیه زیرشاخه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و خود صنعت گردشگری باشد. در برخی از کشورها، گردشگری روستایی از طریق مالکیت (و نه اجاره) خانه‌های دوم، ابزاری برای توسعه پایدار نواحی روستایی بوده است.

با توجه به دیدگاه‌ها و نظریات مختلف در زمینه گردشگری روستایی می‌توان ابراز داشت که گردشگری روستایی از یک‌سو با فراهم آوردن فرصت‌های جدید برای بسیاری از روستاها به‌عنوان وسیله‌ای است که به جوامع روستایی حیات دوباره می‌دهد و موجب توسعه این نواحی می‌شود و این سکونتگاه‌ها را پابرجا نگه می‌دارد و از سوی دیگر توسعه بدون برنامه‌ریزی‌ آن سبب آسیب‌های اجتماعی و زیست‌محیطی در سکونتگاه‌های روستایی می‌شود. البته این‌که کدام‌یک از الگوهای گردشگری روستایی مالکیت خانه‌های دوم، اجاره خانه‌های دوم، اقامت در مراکز اقامتی روستایی و … نقش بیشتری می‌تواند در توسعه پایدار نواحی روستایی داشته باشد، بستگی به امکانات و شرایط محلی و نیز چگونگی برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری در هر ناحیه دارد.

خانه‌های دوم از آثار و پیامدهای گردشگری در نظام کالبدی و بافت سکونتگاهی روستاهایی است که پذیرای گردشگران و ماندگاری موقت آن‌ها برای بهره‌گیری از چشم‌اندازها و شرایط مطلوب روستاها هستند. در کشورمان و در نواحی کوهستانی شمال کشور، اگرچه نفوذ و گسترش پدیده خانه‌های دوم بسیار قدیم است، ولی در دهه اخیر تحت تأثیر بهبود شبکه‌های ارتباطی و شناساندن توانمندی‌های این مناطق و در کنار آن اشباع محدوده‌های جلگه‌ای و ساحلی، روند گسترش آن سرعت زیادی داشته است.

اگر گردشگری روستایی و مالکیت خانه‌های دوم به نحوی مناسب برنامه‌ریزی و مدیریت شود، می‌تواند خالق یا محرک یک فرآیند توسعه‌یافته برای حصول به پایداری توسعه در نواحی روستایی و نیز پایداری جوامع محلی در کلیه زیرشاخه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و خود صنعت گردشگری باشد. گردشگری روستایی بخشی از بازار گردشگری و منبعی برای اشتغال و درآمد بوده و می‌توان آن را ابزار مهمی برای توسعه اقتصادی – اجتماعی و اکولوژیکی جوامع محلی قلمداد کرد.

به منظور از بین بردن اثرات منفی حاصل از گردشگری خانه‌های دوم در نواحی روستایی نیز لازم است برنامه ریزان گردشگری روستایی با استفاده از راهکارهایی در جهت برقراری توازن بین تقاضای ساکنان ثروتمند شهری برای خرید یا ساخت خانه‌های دوم در نواحی روستایی با نیازهای جوامع محلی در زمینه تأمین مسکن گام بردارند و از نابودی بافت قدیمی و کالبدی روستاها و محیط زیست زیبا و بکر این نواحی جلوگیری کنند و زمینه‌های اشتغال روستایی را از طریق کارآفرینی برای ساکنان محلی فراهم آورند تا به اقتصاد مردم محلی نیز کمک کند.

نظر خود را بیان کنید