ژئوتوریسم؛ چشم انداز اقتصاد آینده

0

در مفهومی آموزشی گفته می‌شود که اقتصاد، مانند چهره نوجوانی است که برای جلب توجه هر روز به یک شکل در می آید. یکی از اصطلاحاتی که در این خصوص امروزه بسیار بر سر زبان ها است، واژه ژئوتوریسم است. بر این اساس، هر محلی که به خاطر شرایط جغرافیایی ویژه خود (نظیر محیط زیست، پوشش گیاهی، زیبایی های بالقوه و فرهنگ) مورد بازدید قرار گیرد و شرایط اقتصادی مناسبی را برای منطقه فراهم آورد، در این تقسیم بندی می‌گنجد.

یکی از عالی ترین صفات زمین شناسی این است که هر کجا بروید “زمین” هم هست و طرح گذران تعطیلات و اوقات فراغت برای مشتاقان زمین شناسی فراهم می باشد. امروزه در بیشتر کشورهای دنیا، ژئوتوریسم، واژه ای شناخته شده است. گردشگران داخلی و خارجی از پدیده های منحصر به فرد و دیدنی های مربوط به علوم زمین دیدن می‌کنند و لحظات شاد و مفرحی را در کنار خانواده و دوستان سپری می‌نمایند. به خصوص کودکان و نوجوانان از این نوع گردش ها لذت فراوان برده و درس های بسیار می آموزند. آنچه تاکنون از گردشگری در ذهن ما خطور می کرد، دیدن بناهای تاریخی و آثار باستانی است که تنها بخش کوچکی از گردشگری به شمار می‌آید، ولی آیا می‌دانید که دیدنی های زمین شناسی هم یکی از جذاب ترین زمینه های گردشگری و جذب گردشگر است؟

چنین گشت هایی هم برای افراد محلی و هم برای بازدیدکنندگان، منافع مشترک دارد: اقتصادهای کوچک محلی فعال شده و از سوی دیگر بازدیدکنندگان با مجموعه ای از فرهنگ و آداب و سنن متفاوت آشنا می شوند. در این رابطه، امتیازات دیگری را هم می توان برشمرد که حفاظت از منابع طبیعی یکی از آنها است. پاکیزه نگهداشتن طبیعت و حفظ آن به همان شکلی که به دست ما رسیده، بسیار حائز اهمیت است. متاسفانه گاه به گاه ملاحظه می‌شود که به دلایل فقر فرهنگی و ناآشنایی با استانداردهای اخلاق و رفتار گردشگری، بازدید کنندگان، ناخواسته یا ندانسته، به تخریب طبیعت و آثار منحصر به فرد آن می پردازند و محل را به صورتی غیرقابل استفاده در می آورند. از طرفی توسعه بی برنامه و بی رویه شهری و امکانات رفاهی نظیر جاده ها، رستوران ها و نیز عدم توجه به ظرفیت پذیرش یک محل از جذابیت های آن به ‌شدت می‌کاهد و سود کوتاه مدت، جایگزین برنامه ای اصولی در درازمدت می‌شود.

ایران، قاره ای کوچک
ایران، مجموعه گنجینه های نفیس خدادادی و پیشینه تاریخ و تمدن فرهنگی، همواره مورد توجه گردشگران بوده است. کشور ما با طبیعت و اقلیم متنوع و گوناگون خود قاره ای کوچک است با دیدنی های بسیار. در جهان رقابتی امروز کشورهای مختلف با معرفی جذابیت های گردشگری خود سعی در بهبود وضعیت اقتصادی خود دارند. کشور ما نیز بی شک با وجود صدها مکان جذاب و دیدنی، می تواند با استفاده از این ثروت خدادادی، در بهبود وضع اقتصادی خود کوشا باشد و ثروت های تجدیدناپذیر خود نظیر نفت و گاز و معدن را، برای مصارف مهم تر نگاه دارد. اما آیا ایران وضعیت مناسبی از لحاظ ژئوتوریسم دارد؟ وقتی به فهرست های جهانی نقاط دیدنی زمین نگاهی می‌اندازیم، کمتر جایی را پیدا می‌کنیم که این همه خصوصیات منحصر به فرد زمین شناسی ما را به جهان و حتی به هموطنان خودمان معرفی کرده باشد.

کارشناسان با تجربه سازمان زمین شناسی می توانند با معرفی و تشریح خصوصیات زمین شناسی هر منطقه، در توسعه این اندیشه نو، گام بلندی بردارند و در انتقال علم و شکوفایی اقتصاد این مرز و بوم سهم خود را به بهترین وجهی ادا نمایند. بدیهی است آنچه ارائه می‌شود نیاز به برنامه ریزی دقیق و کارشناسانه دارد، در غیر این صورت نه تنها فایده ای از این رهگذر به جامعه ما نمی رسد، بلکه آسیب های جبران ناپذیر، این موهبت های الهی را برای همیشه از ما می‌گیرد و این بر شایستگی خود ماست که چگونه از آنها مراقبت نمائیم.

در سایر نقاط جهان چه می‌گذرد؟
مرکز اطلاعات گردشگری دانشگاه میشیگان، به راحتی 50 درصد مردم آمریکا را در دسته گردشگران زمینی برآورد کرده است! یعنی حدود 55 میلیون نفر در سال و انتظار می‌رود این تعداد به زودی به 100 میلیون نفر برسد. این تنها شامل گردشگران داخلی است. پاکیزگی محل های مورد بازدید، حفظ حالت طبیعی مناطق مثلا کوهستان ها، دریاچه ها و …، عدم ازدحام فراوان در هر محل و متناسب بودن حجم بازدید با وسعت محل، تبلیغات و شناساندن وسیع محل های مورد نظر به صورت پارک های حفاظت شده و از طریق سایت های اینترنتی از جمله دلایل موفقیت این صنعت در آمریکا است.

هر چند اولین کشوری که به طور رسمی استراتژی گردشگری زمینی را اعلام کرد، هندوراس بود. طراحان برنامه های فوق، در نظر می‌گیرند که مردم واقعا چه می‌خواهند و زمینه های کسب درآمدهای محلی چه می‌تواند باشد. سپس قوانین مربوط به هر محل نوشته و اجرا می‌شود. همواره باید به خاطر داشته باشیم که هر محلی، هویت و شخصیت منحصر به فردی دارد که منشاء جذابیت آن می باشد. در ضمن برنامه ریزان، اقشار مختلف مردم را بر حسب توان مالی و درآمد ها، تقسیم‌بندی می‌کنند تا بتوانند هر گروه را در محل مناسب خود راهنمایی کرده و از سردرگمی آنها بکاهند.

اثرات مثبت این نوع گردشگری عبارتند از: بهبود چشمگیر آگاهی های اجتماعی، آموزش رفتارهای صحیح زیست محیطی به افراد جامعه و جلب حمایت بیشتر آنها از ذخایر ملی و طبیعی و تبادل فرهنگی از طریق برخورد افراد محلی با بازدید کنندگان.

شرایط استاندارد و مورد تائید برای ژئوتوریسم
1. پزشکان در حرفه خود، یک کد اصلی دارند با عنوان: « قدم اول سلامتی؛ اجتناب از ابتلا به بیماری است». در تعاریف گردشگری هم امنیت محل مورد بازدید، اولین شرط یک گردش علمی است. انواع مخاطرات طبیعی و محیطی باید حداقل و قابل کنترل باشند.
2. همه باید در توسعه مشارکت داشته باشند. با این حال به کار بردن محدودیت ها و روش های مدیریتی؛ محیط های طبیعی، مناظر گیاهی، رخنمون های علمی و فرهنگ محلی از دیگر روش‌های استفاده بهینه از شرایط طبیعی است.
3. حفظ محیط زیست با کاهش انواع ضررهای قابل اجتناب نظیر حداقل سازی آلودگی، زباله، مصرف آب، شیمی محیط طبیعی و روشنایی های غیرضروری.
4. بازدیدکنندگان غیرمحلی با آداب و رسوم افراد محلی آشنا می شوند و حتی چند کلمه به زبان محلی می‌آموزند، افراد محلی یاد می‌گیرند که چگونه با کسانی که رفتارهای متفاوتی با آنها دارند، برخورد نمایند.
5. اثرات دو جانبه: بازدیدکنندگان ایده های جدیدی درباره محل زندگی خود به دست می‌آورند و سعی می‌کنند جلوه های ویژه منطقه خود را برای گردشگران آماده کنند. از طرفی افراد بومی، از اینکه محل زندگی آنها، مورد توجه دیگران است، احساس دلبستگی و غرور می‌کنند و بیشتر در حفظ و ارائه امکانات خود می‌کوشند.

طبقه بندی مناطق بر اساس ژئوتوریسم
از لحاظ کارشناسی، بعضی از مناطق بطور طبیعی بیشتر به زمین وابسته‌اند و مستقیما با پدیده‌های زمین شناسی در ارتباط می‌باشند. به عنوان مثال: گرندکانیون (Grand Canyon) در آمریکا، کلیمانجارو (Kilimanjaro) در آفریقا، آیرزراک (Ayers Rock) در استرالیا، دریاچه بایکال (Baikal) در روسیه، رودخانه لی (Li) در چین و سیکارپوینت (Siccar Point) در اسکاتلند. دیدن این مناطق برای همه اعضای خانواده جالب است و در لیست زندگی هر زمین شناس وجود دارد؛ مناطقی که هر علاقمند به زمین و طبیعت دوست دارد حداقل یک بار آنها را ببیند.

برخی نقاط دنیا نیز امتیازاتی از بابت میراث زمین شناختی (Geoheritage) خود دارند. با این حال، محققین و علاقمندان علوم زمین، با دیدن نرده‌ها، دیوارها و انواع ساخته های دست بشر در مقابل سنگ ها و صخره ها احساس ناامیدی می کنند. این واقعیت ما را به اینجا می‌رساند که حفاظت از این گنجینه های شگفت انگیز دنیا، واقعا حیاتی است.

در یک دسته بندی کلی مناطق ژئوتوریستی را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:
1. مکان های فراوانی در دنیا هستند که برای زمین شناسان، صخره نوردها کمتر شناخته شده اند و مردم معمولی بیشتر با این مناطق آشنا هستند.
2. در کنار بعضی شهرهای بزرگ، علیرغم ظاهر خشن شان و تنها به فاصله چند کیلومتر، مناظر و جلوه های بی نظیری از پدیده های زمین شناسی وجود دارد که علاقمندان را به خود جذب می‌کند. مکان هایی که مردم معمولی کمتر به سراغ آنها می روند.
3. بالاخره مناطقی در جهان هستند که گویی تنها موهبت هایی برای زمین شناسان و عده خیلی کمی از عموم مردم هستند. مناطقی کاملا حرفه‌ای، نظیر (Siccar point) در سواحل شرقی اسکاتلند و (Hutton Section) در پارک Holyrood واقع در ادینبورگ (Edinburgh)، مکان هایی هستند که جیمز هاتن، پدر علم زمین شناسی در آنها کار کرده است و مفاهیمی نظیر چینه شناسی نوین را مطرح نموده است. ساحل ژوراسیک در جنوب انگلیس بیشتر مطابق میل عموم است. نه فقط به خاطر سواحل دلپذیر و رستوران های خوبش، بلکه بیشتر به خاطر اینکه این محل در جهان به واسطه فسیل دایناسورهایش شناخته شده، یعنی چیزی که هر کسی دوست دارد ببیند و با آن ارتباط برقرار کند.

ژئوتوریسم و فرهنگ متاثر از زمین
با وجود همه آنچه گفته شد، هنوز تجربه ای عمیق تر برای حس کردن وجود دارد. چیزی که انسان را نه تنها درگیر تماشای دیدنی های طبیعت می‌کند و نه تنها به جنبه های علمی می‌پردازد، بلکه او را به گنجینه های متبلور سرزمین و تمدنی که در آن ناحیه واقع است، رهنمون می‌شود: فرهنگ یک ناحیه. به عنوان نمونه استرالیا با “کوهستان آبی (Blue Mountain)”؛ مقصدی نه چندان دور از سیدنی که به شیرینی با تاریخ معدنکاری پیوسته است. یک تفریح نشاط بخش، یک منطقه سرشار از علم زمین و جایی با مناظر دیدنی و نفس گیر. در اسلوونی ناحیه کارستی از غارها و برش های سنگی وجود دارد که برای هزاران سال در آن منطقه قرار گرفته است. در ایالات متحده Silver Rush واقع در نوادا، مناظری بی‌بدیل را به جا گذاشته و فرهنگ آن ناحیه را به شدت با جاذبه های زمین شناسی منطقه مخلوط کرده است.

مثالی دیگر از مناطق دور از دسترس، در مالزی یافت می‌شود. در جزیره برنئو در پارک ملی Sarawak غارهای عظیم وجود دارد. جلوه هایی هنرمندانه از زمین های کارستی و آتشفشان های گلی که در کنار جنگل های استوایی، واقع شده‌اند. ترکیب نیروهای زمین شناسی که این منطقه را به وجود آورد و منابع غنی منطقه، شبیه هیچ جایی در نیمکره غربی کره خاکی ما نیست. بعضی از قسمت های این پارک بصورت رخنمون های موزه ای حفظ شده اند و آنقدر زیبا و جالب هستند که می ارزد آنها را بصورت موزه های زنده در نظر بگیریم.

نویسنده: عباس سلمانپور

اشتراک:

درباره نویسنده

نظر خود را بیان کنید